W galerii sztuki każde dzieło jest nośnikiem historii, emocji oraz materialnej wartości, która potrafi osiągać zawrotne kwoty. Tym samym rośnie pokusa fałszerzy – by wprowadzić do obiegu podróbki wielkich mistrzów i wzbogacić się kosztem kolekcjonerów oraz instytucji. Niniejszy artykuł przybliża kwestie najczęściej podrabianych obrazów, znaczenie badania ich autentyczności oraz metody walki z nieuczciwymi praktykami na rynku sztuki.
Znaczenie autentycznośći i proweniencja dzieł sztuki
Każdy obraz nabyty przez kolekcjonera czy galerię musi być opatrzony niekwestionowanym potwierdzeniem pochodzenia. Proweniencja to droga, jaką dzieło przebyło od chwili powstania do dzisiejszego dnia: od pracowni artysty, przez kolekcje prywatne, aż po aukcje czy muzea. Brak lub luki w tej dokumentacji budzą poważne wątpliwości co do autentycznośći przedstawionego płótna. Właśnie dlatego specjaliści coraz częściej sięgają po zaawansowane techniki badawcze, weryfikujące zarówno oryginalność materiałów, jak i sposób wykonania:
- Rentgenografia – analiza warstw obrazu przy użyciu promieni X, pozwalająca ujawnić poprawki, szkice podobraziowe i zmiany kompozycji.
- Mikroskopia – badanie struktury włókien płótna, gościem czy lakieru, które może ujawnić nienaturalne elementy lub materiały nietypowe dla epoki.
- Termoluminescencja – metoda stosowana w celu datowania ceramiki czy pigmentów, by potwierdzić, że nie pochodzą z późniejszego okresu.
- Analiza chemiczna pigmenty – ocena składu chemicznego barwników, dzięki czemu da się ustalić autentyczność palety barw stosowanej przez danego mistrza.
Dzięki połączeniu różnych technologii oraz wnikliwej kwerendy archiwalnej możliwe jest zminimalizowanie ryzyka wpisania na rynek kolekcjonerski dzieła wątpliwego pochodzenia.
Obrazy najczęściej podrabiane przez fałszerzy
Fałszerze koncentrują się na dziełach, które osiągają najwyższe ceny oraz cieszą się uniwersalnym rozpoznaniem. Poniższa lista przedstawia przykłady najczęściej podrabianych obrazów oraz artystów, których prace padają łupem nieuczciwych rzemieślników:
- Mona Lisa – choć oryginał autorstwa Da Vinci znajduje się pod ścisłą ochroną w Luwrze, kopie i „odkryte” wersje stanowią ulubiony przedmiot fałszerstwa.
- Rembrandt – obrazy mistrza ze szkoły holenderskiej, szczególnie portrety i sceny religijne, pojawiają się na rynku w nieautentycznych odsłonach.
- Van Gogh – intensywna faktura impastów i charakterystyczna paleta barw są nie lada wyzwaniem dla fałszerzy, ale też kuszącym celem, gdy udaje się skutecznie odtworzyć styl artysty.
- Picasso – szczególnie z okresu kubizmu i neoklasycznego powrotu do formy, podróbki z tego etapu sprzedawane są jako nowe odkrycia czy rzadkie wczesne prace.
- Edvard Munch – powtarzające się próby fałszerstwa „Krzyku” wynikają z jego ogromnej rozpoznawalności i wysokiej ceny rynkowej.
- Gustav Klimt – „Portret Adele Bloch-Bauer” i inne złocone kompozycje często padają ofiarą rzemieślników próbujących odtworzyć złotą mozaikę.
Metody wykrywania falsyfikatów
Badania materiałoznawcze i technologiczne
Współczesne laboratoria specjalizujące się w sztuce łączą techniki fizyczne i chemiczne, by kompleksowo zbadać dzieło:
- Analiza dendrochronologiczna – stosowana w przypadku obrazów na deskach, pozwalająca na precyzyjne ustalenie wieku drewna.
- Spektroskopia ramana i fluorescencja rentgenowska – identyfikacja pierwiastków w pigmentach oraz wypełniaczach wykorzystywanych w farbach.
- Badania podczerwone (infrared reflectography) – ujawnianie warstw podobraziowych i szkiców przygotowawczych mistrza.
- Rezonans magnetyczny – choć rzadziej stosowany, dostarcza cennych informacji o strukturze materiałów organicznych i polimerów lakierniczych.
Analiza porównawcza i ekspertyzy artystyczne
Obok technologii niezbędne są opinie wykwalifikowanych historyków sztuki. Badania ikonograficzne, styloplastyka, analiza pędzla oraz fotogrametria wysokiej rozdzielczości pomagają odróżnić oryginał od kunsztownie wykonanej podróbki.
Zwalczanie fałszerstw i perspektywy na przyszłość
Instytucje publiczne, domy aukcyjne i galerie wdrażają coraz bardziej zaawansowane rozwiązania, aby chronić kolekcje przed podróbkami:
- Rejestry cyfrowe oparte na technologii blockchain – umożliwiające niezmienną dokumentację kolejnych transakcji i wystawień dzieła.
- Unikalne certyfikaty RFID lub fotogrametryczne skanowanie 3D – elektroniczny paszport dzieła, przechowujący kluczowe dane o stanie i detalach wizualnych.
- Współpraca międzynarodowa między muzeami i policją – szybsze śledztwa w przypadku wykrycia nielegalnych transakcji czy prób wywozu podejrzanych obiektów.
- Sztuczna inteligencja i algorytmy uczenia maszynowego – analiza ogromnych baz zdjęć w celu wykrycia odstępstw od znanych wzorców twórczych artystów.
Jedynie połączenie wyspecjalizowanej wiedzy, nowoczesnych technologii oraz międzynarodowej kooperacji pozwoli na skuteczną walkę z procederem fałszerstwa sztuki i ochronę najcenniejszych dzieł światowego dziedzictwa.
