Ikoniczny budynek przy Piątej Alei na Manhattanie, spiralnie wznoszący się ku górze niczym biała muszla, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Nowego Jorku. Guggenheim Museum, oficjalnie Solomon R. Guggenheim Museum, to nie tylko siedziba znakomitej kolekcji sztuki, ale również przełomowe dzieło architektury XX wieku. Jego powstanie zmieniło sposób myślenia o muzeach i do dziś przyciąga zarówno znawców sztuki, jak i turystów, którzy pragną doświadczyć niezwykłego połączenia przestrzeni, światła i obrazu.
Lokalizacja, historia powstania i architektura muzeum
Muzeum Guggenheima znajduje się przy 1071 Fifth Avenue, na rogu East 89th Street, w północnej części słynnej Museum Mile. To odcinek Piątej Alei biegnący wzdłuż Central Parku, gdzie skupiono najważniejsze instytucje kulturalne Nowego Jorku – od Metropolitan Museum of Art, przez Neue Galerie, po Jewish Museum. Położenie przy skraju parku sprawia, że jasna, spiralna bryła muzeum wyraźnie odcina się od klasycznych kamienic i wysokich apartamentowców, tworząc kontrast, który od początku przyciągał uwagę mieszkańców i przyjezdnych.
Korzenie instytucji sięgają roku 1937, kiedy to powstała Fundacja Solomona R. Guggenheima. Samo muzeum rozpoczęło działalność w 1939 roku jako Museum of Non-Objective Painting, mieszczące się początkowo w skromniejszej siedzibie przy Midtown Manhattan. Kolekcja kształtowała się wokół zainteresowań Solomona R. Guggenheima, amerykańskiego przemysłowca i kolekcjonera, którego fascynowały awangardowe kierunki, abstrakcja i eksperymentalne formy wyrazu. To właśnie jego wizja oraz wpływ niemieckiej kuratorki Hilly Rebay przyczyniły się do powstania jednej z najbardziej nowatorskich kolekcji sztuki współczesnej w Stanach Zjednoczonych.
Przełom nastąpił w 1943 roku, gdy Guggenheim zlecił stworzenie nowej siedziby muzeum słynnemu architektowi Frankowi Lloydowi Wrightowi. Współpraca ta trwała kilkanaście lat i pełna była napięć – zarówno z władzami miasta, jak i z częścią środowiska artystycznego. Wright pragnął zaprojektować budynek całkowicie odmienny od tradycyjnych muzeów skrzynkowych, składających się z szeregu prostokątnych sal. W jego zamyśle przestrzeń wystawiennicza miała stać się płynnym, ciągłym doświadczeniem, w którym widz porusza się po spirali, oglądając dzieła w naturalnym rytmie, bez konieczności ciągłego przechodzenia z jednej sali do drugiej.
Budowę rozpoczęto w 1956 roku, a muzeum zostało oficjalnie otwarte 21 października 1959 roku, już po śmierci zarówno Solomona R. Guggenheima, jak i Franka Lloyda Wrighta. Budynek szybko zdobył światową sławę, a jednocześnie wywołał kontrowersje – jedni zachwycali się jego formą, inni uważali, że dominująca architektura zbyt silnie konkuruje z prezentowanymi dziełami sztuki. Z czasem, wraz z rosnącym uznaniem dla modernizmu, Guggenheim Museum zaczęło być postrzegane jako jedno z najwybitniejszych osiągnięć architektury XX wieku.
Najbardziej charakterystycznym elementem muzeum jest spiralna rampa, wijąca się wzdłuż ścian wewnętrznego atrium. Wejście z poziomu ulicy prowadzi odwiedzających do przestronnego, jasnego holu, nad którym góruje przeszklona kopuła. Dzięki temu światło dzienne rozprasza się po całym wnętrzu, delikatnie oświetlając poszczególne poziomy ekspozycji. Zwiedzający zazwyczaj wjeżdżają windą na samą górę, a następnie schodzą po rampie w dół, podziwiając kolekcję w rytmie narzucanym przez krzywizny budynku. Taki układ umożliwia niemal filmowe przeżycie wystawy – bez nagłych przerw, z płynną zmianą perspektywy i relacji między dziełami.
Architektura muzeum nie pozostała niezmieniona. W 1992 roku zrealizowano projekt rozbudowy, autorstwa zespołu Gwathmey Siegel & Associates, w ramach którego dodano ośmiopiętrową wieżę za główną bryłą. Dzięki temu zwiększono powierzchnię wystawienniczą, przestrzeń biurową oraz zbiory dostępne w magazynach. Kolejne prace konserwatorskie, zakończone w 2008 roku, odnowiły zewnętrzną powłokę budynku, przywracając mu oryginalny kolor oraz fakturę. Dzisiaj Guggenheim jest nie tylko jednym z najważniejszych muzeów na świecie, ale również wpisanym na listę dziedzictwa UNESCO przykładem modernistycznej architektury stworzonym przez Wrighta.
Kolekcja i najważniejsze dzieła sztuki
Guggenheim Museum słynie z kolekcji sztuki modernistycznej i współczesnej, obejmującej malarstwo, rzeźbę, instalacje, rysunek, fotografię oraz nowe media. Trzon zbiorów stanowią dzieła twórców europejskiej i amerykańskiej awangardy przełomu XIX i XX wieku. Od początku istnienia muzeum priorytetem była sztuka abstrakcyjna oraz nurty non-figuratywne, co wyróżniało kolekcję na tle bardziej tradycyjnych amerykańskich instytucji skupionych na malarstwie realistycznym lub impresjonizmie.
Ważne miejsce w zbiorach zajmuje sztuka XX wieku zdominowana przez nazwiska takie jak Wassily Kandinsky, którego prace są jednym z fundamentów kolekcji. Guggenheim posiada jedną z największych na świecie grup dzieł tego artysty, dokumentującą jego drogę od okresu figuratywnego do pełnej abstrakcji. Obrazy Kandinsky’ego, nasycone kolorem i dynamicznymi formami, idealnie współgrają z rytmem spiralnej rampy, a wiele z nich jest regularnie eksponowanych podczas wystaw stałych oraz tematycznych przeglądów.
Obok Kandinsky’ego w muzeum można podziwiać obrazy takich twórców jak Pablo Picasso, Paul Klee, Marc Chagall, Amedeo Modigliani czy Georges Braque. Szczególnie interesująca jest reprezentacja kubizmu i ekspresjonizmu, ukazująca, jak europejskie nurty wpłynęły na rozwój sztuki amerykańskiej. Kolekcja obejmuje również prace Pieta Mondriana oraz artystów związanych z De Stijl, które odzwierciedlają fascynację geometrią, redukcją formy i czystością barw.
Istotną częścią zbiorów jest także sztuka amerykańska, zwłaszcza abstrakcyjny ekspresjonizm. Wśród najważniejszych dzieł znajdują się obrazy Jacksona Pollocka, Willema de Kooninga, Marka Rothko, Barnetta Newmana oraz Clyfforda Stilla. Ich monumentalne płótna, często prezentowane w rotundzie lub przestronnych salach bocznych, tworzą intensywne doświadczenie emocjonalne. Rozlewne gesty Pollocka, świetliste pola Rothki czy surowe, wertykalne pasy Newmana zyskują nowe znaczenie w zderzeniu z organiczną architekturą Wrighta.
Guggenheim aktywnie rozwija także kolekcję sztuki powojennej i współczesnej. Znaleźć tu można prace artystów konceptualnych, minimal art, pop-artu oraz sztuki instalacji. W zbiorach obecne są dzieła Andy’ego Warhola, Roya Lichtensteina, Donalda Judda, Dana Flavina, Josepha Beuysa, Richarda Serra czy Bruce’a Naumana. Szczególnie interesujące są monumentalne instalacje site-specific, projektowane specjalnie z myślą o przestrzeni muzeum. Spiralna rampa i atrium zachęcają artystów do eksperymentów z pionową skalą, dźwiękiem, światłem i ruchem widza, który staje się częścią dzieła.
Kolekcja muzeum nie ogranicza się jedynie do sztuki zachodniej. Coraz większą rolę odgrywają prace artystów z Ameryki Łacińskiej, Azji i Bliskiego Wschodu, odzwierciedlające globalny charakter współczesnej sceny artystycznej. W ostatnich dekadach Guggenheim zainicjował szereg projektów badawczych i wystaw poświęconych sztuce spoza tradycyjnego euroamerykańskiego kanonu. Przykładem może być program Guggenheim UBS MAP Global Art Initiative, który poszerzył zbiory o prace twórców z regionów wcześniej niedostatecznie reprezentowanych w międzynarodowych kolekcjach.
Niezwykle istotnym aspektem działalności muzeum są wystawy czasowe. To właśnie one często przyciągają rekordowe tłumy zwiedzających. Guggenheim organizuje retrospektywy wybitnych artystów, przeglądy twórczości awangardowych grup, a także eksperymentalne projekty kuratorskie, zestawiające dzieła z różnych epok i kultur. Wystawy te wpisują się w długą tradycję instytucji, która od początku istnienia miała ambicję nie tylko gromadzić dzieła sztuki, ale również stawiać pytania o ich znaczenie, funkcję społeczną oraz przyszłość. To właśnie dzięki tym projektom muzeum utrzymuje pozycję jednej z najważniejszych platform debaty o współczesnej kulturze wizualnej.
Oprócz malarstwa i rzeźby, w Guggenheim Museum istotne miejsce zajmuje również sztuka papieru – rysunki, grafiki, szkice i kolaże. Pozwalają one śledzić proces twórczy artystów i dostrzec etapy dochodzenia do ostatecznej formy dzieła. W zbiorach znajdują się również fotografie dokumentujące życie artystyczne XX wieku, performance, a także rozwój ruchów awangardowych. Dzięki temu muzeum staje się nie tylko miejscem ekspozycji, ale również bogatym archiwum, z którego korzystają badacze z całego świata.
Znaczenie muzeum, filie na świecie i ciekawostki
Guggenheim Museum w Nowym Jorku jest sercem większej sieci instytucji funkcjonujących pod szyldem Guggenheim Foundation. Koncepcja międzynarodowej rodziny muzeów rozwinęła się szczególnie dynamicznie pod koniec XX wieku i doprowadziła do powstania filii w różnych częściach świata. Najsłynniejszym przykładem jest Guggenheim Bilbao w Kraju Basków, zaprojektowane przez Franka Gehry’ego i otwarte w 1997 roku. Jego powstanie zapoczątkowało zjawisko określane mianem „efektu Bilbao” – dzięki spektakularnej architekturze i starannie dobranemu programowi wystaw muzeum stało się impulsem do rewitalizacji całego miasta oraz regionu.
Wcześniej, w 1990 roku, rozpoczęło działalność Deutsche Guggenheim w Berlinie, będące owocem współpracy z Deutsche Bank. Placówka ta koncentrowała się na sztuce współczesnej i projektach zamawianych specjalnie u zaproszonych artystów. Choć berlińska filia zakończyła działalność w 2013 roku, pozostawiła po sobie bogaty dorobek wystaw oraz publikacji. W przeszłości funkcjonowało również Solomon R. Guggenheim Museum w SoHo na Manhattanie, które prezentowało bardziej eksperymentalne projekty, zanim kolekcja została ponownie skoncentrowana w głównej siedzibie przy Piątej Alei.
Idea sieci Guggenheimów polega na wymianie kolekcji, wspólnych projektach badawczych i kuratorskich oraz współdzieleniu zasobów. Dzięki temu poszczególne muzealne oddziały mogą prezentować publiczności dzieła, które na co dzień znajdują się w innych krajach. Globalny charakter instytucji odzwierciedla zmieniające się podejście do sztuki w epoce globalizacji – coraz silniej akcentuje się przenikanie wpływów, hybrydyczność form oraz dialog międzykulturowy. Guggenheim wykorzystuje tę perspektywę, przygotowując wystawy, które ukazują sztukę jako zjawisko o zasięgu planetarnym, a nie ograniczone do wąskich centrów kulturowych.
Samo nowojorskie muzeum pełni nie tylko funkcję galerii, ale też centrum edukacyjnego. Działa tu rozbudowany dział edukacji, który organizuje warsztaty dla dzieci i dorosłych, wykłady, kursy historii sztuki, oprowadzania tematyczne oraz programy dla szkół. Dzięki nim instytucja stara się przełamywać barierę elitarności, często kojarzoną ze sztuką współczesną, i włączać w dialog jak najszersze grono odbiorców. Wiele materiałów – nagrania wykładów, eseje kuratorskie, katalogi wystaw – udostępnianych jest także online, co umożliwia dostęp do zasobów osobom spoza Nowego Jorku.
Interesującym aspektem funkcjonowania muzeum jest jego rola jako przestrzeni miejskiej. Atrium z przeszkloną kopułą stało się jednym z najbardziej fotogenicznych miejsc w mieście. Niezliczone fotografie, filmy i relacje w mediach społecznościowych dokumentują wizyty w Guggenheimie, czyniąc z niego nie tylko świątynię sztuki, lecz także ikonę popkultury. Budynek wielokrotnie pojawiał się w filmach, serialach i teledyskach, stanowiąc tło dla akcji lub samodzielny motyw. Tego rodzaju obecność w masowej wyobraźni umacnia pozycję muzeum jako jednego z najważniejszych punktów turystycznej mapy Nowego Jorku.
Nie brakuje również ciekawostek związanych z pracą kuratorów i samych artystów. Spiralny kształt budynku wymaga niekiedy specjalnych rozwiązań ekspozycyjnych. Artyści, przygotowując swoje wystawy, muszą uwzględnić nachylenie rampy, zmienną wysokość ścian oraz specyficzne warunki oświetleniowe. W efekcie powstają aranżacje, które mogłyby funkcjonować tylko w Guggenheimie. Zdarza się, że twórcy wykorzystują samą architekturę jako część instalacji – na przykład poprzez zawieszenie elementów w atrium lub stworzenie dzieł wchodzących w dialog z krzywiznami ścian.
Muzeum angażuje się również w dyskusję na temat konserwacji dzieł sztuki nowoczesnej. W przypadku tradycyjnego malarstwa olejnego czy rzeźby z brązu zasady ochrony są relatywnie dobrze opracowane, jednak sztuka XX i XXI wieku często posługuje się materiałami niestandardowymi – plastikiem, światłem neonowym, nagraniami wideo, cyfrowymi projekcjami. Guggenheim, dysponując wyspecjalizowanym zespołem konserwatorów, bada, jak zachować dzieła opierające się na technologii, która szybko się starzeje. Pojawiają się pytania, czy akceptowalne jest zastępowanie oryginalnych monitorów nowymi, jak dbać o zapis cyfrowy, oraz w jaki sposób przechowywać instalacje, których istotą jest ulotność lub zmienność.
Ważnym tematem stała się również refleksja nad tym, jak muzeum funkcjonuje w kontekście społecznym i politycznym. W ostatnich latach na całym świecie rosła świadomość kwestii etycznych związanych z pochodzeniem dzieł sztuki, finansowaniem instytucji kulturalnych czy reprezentacją różnych grup społecznych w kolekcjach. Guggenheim, podobnie jak inne duże muzea, nie jest wolny od krytyki, ale podejmuje działania w celu większej przejrzystości, otwartości i zrównoważonego rozwoju. Przykładem są inicjatywy mające na celu włączenie do programu głosu artystów i społeczności, które wcześniej były marginalizowane w głównym nurcie świata sztuki.
Nowojorski Guggenheim stał się też miejscem eksperymentów z nowymi formami prezentacji i odbioru sztuki. Wykorzystuje się tu technologie cyfrowe – od aplikacji mobilnych, przez audioprzewodniki oparte na geolokalizacji, po wirtualne rekonstrukcje historycznych wystaw. Dzięki temu doświadczenie wizyty staje się bardziej interaktywne i dopasowane do indywidualnych potrzeb odwiedzających. Jednocześnie instytucja stara się zachować równowagę między nowymi mediami a tradycyjną kontemplacją dzieł, która wciąż pozostaje sednem muzealnego przeżycia.
Zwiedzanie Guggenheim Museum i praktyczne aspekty wizyty
Podczas wizyty w Guggenheim Museum kluczowym elementem jest sposób poruszania się po budynku. Najbardziej rozpoznawalna trasa zwiedzania polega na wjechaniu windą na najwyższy poziom i stopniowym schodzeniu po spiralnej rampie w dół. Dzięki temu obserwuje się ekspozycję w naturalnym rytmie, uwzględniającym zarówno perspektywę z bliska, jak i z oddali. Krzywizna chodnika sprawia, że obrazy oglądane z różnych punktów ujawniają odmienne relacje między kolorem, formą i przestrzenią. Warto poświęcić dodatkowy czas na zatrzymanie się na niższych poziomach i spojrzenie ku górze – widok spiralnie wznoszących się ścian oraz przeszklonej kopuły należy do najbardziej pamiętnych momentów wizyty.
Oprócz głównej rampy muzeum oferuje boczne galerie, w których często prezentowane są wystawy specjalne lub dzieła wymagające innego rodzaju przestrzeni, na przykład wielkoformatowe instalacje, rzeźby czy prace multimedialne. Zwiedzający mogą skorzystać z audioprzewodników w wielu językach lub aplikacji mobilnej, która dostarcza opisów dzieł, komentarzy kuratorskich i tła historycznego. To szczególnie cenne dla osób, które po raz pierwszy spotykają się ze sztuką abstrakcyjną lub konceptualną, często budzącą poczucie dystansu. Dzięki klarownym wyjaśnieniom łatwiej zrozumieć kontekst powstania dzieł oraz zamierzenia artystów.
Warto pamiętać, że program wystaw w Guggenheimie często się zmienia. Oznacza to, że podczas jednej wizyty można trafić na spektakularną retrospektywę znanego artysty, a przy kolejnej – na eksperymentalny projekt poświęcony młodym twórcom z innego kontynentu. Z tego powodu planując podróż do Nowego Jorku, dobrze jest sprawdzić aktualny harmonogram na stronie muzeum. Tam znajdują się informacje o terminach wystaw, specjalnych wydarzeniach, godzinach otwarcia oraz ewentualnych dniach, w których wstęp jest tańszy lub oparty na dobrowolnej opłacie.
Muzeum oferuje również bogate zaplecze dodatkowe. W budynku znajduje się księgarnia, w której można nabyć katalogi wystaw, albumy poświęcone sztuce nowoczesnej, publikacje o Franku Lloydzie Wrighcie oraz oryginalne pamiątki. To idealne miejsce, aby pogłębić wiedzę zdobytą podczas zwiedzania oraz zabrać ze sobą fragment muzealnego doświadczenia w formie książki lub reprodukcji. Na terenie obiektu działa także kawiarnia, umożliwiająca chwilę odpoczynku przy widoku na Central Park lub na wnętrze rotundy. Dla wielu odwiedzających połączenie przerwy na kawę z kontemplacją architektury staje się integralną częścią wizyty.
Fotografowanie w muzeum jest zazwyczaj dozwolone w wyznaczonych strefach, choć w przypadku niektórych wystaw czasowych mogą obowiązywać ograniczenia. Wynika to z umów z artystami lub wypożyczającymi instytucjami. Zawsze warto zwrócić uwagę na oznaczenia przy wejściu na ekspozycję oraz stosować się do wskazówek obsługi. Niezależnie od zasad dotyczących zdjęć, kluczowe są ogólne reguły bezpieczeństwa: nie dotykać dzieł sztuki, zachować bezpieczną odległość od eksponatów oraz słuchać instrukcji pracowników ochrony.
Dla osób zainteresowanych głębszym poznaniem sztuki muzeum organizuje oprowadzania z przewodnikiem, często skoncentrowane na określonym temacie – na przykład na architekturze Wrighta, abstrakcyjnym ekspresjonizmie czy roli kobiet w sztuce XX wieku. Udział w takich spacerach pozwala spojrzeć na zbiory z perspektywy kuratorskiej i usłyszeć anegdoty, które nie zawsze pojawiają się w oficjalnych katalogach. To również szansa na zadanie pytań i dyskusję o własnych wrażeniach.
Guggenheim Museum to także miejsce przyjazne rodzinom. Programy edukacyjne obejmują warsztaty plastyczne dla dzieci, zajęcia rodzinne oraz materiały specjalnie opracowane z myślą o najmłodszych zwiedzających. Dzięki temu sztuka, która dorosłym może wydawać się trudna czy abstrakcyjna, staje się dla dzieci przestrzenią kreatywnej zabawy i eksperymentu. Prosty język, zadania do wykonania na miejscu czy zachęta do swobodnej interpretacji dzieł sprawiają, że muzeum nie jest postrzegane jako niedostępna instytucja, lecz otwarta przestrzeń spotkania z wyobraźnią.
Choć głównym celem wizyty pozostają dzieła sztuki i architektura, doświadczenie Guggenheima ma również wymiar symboliczny. Spacer po spiralnej rampie staje się metaforą podróży przez historię modernizmu i jego kontynuacje. Od pierwszych prób zerwania z figuracją, przez radykalne poszukiwania formy, po współczesne pytania o rolę artysty w globalnym świecie – wszystkie te etapy znajdują odzwierciedlenie w kolekcji i programie wystaw. Muzeum na Piątej Alei nie jest więc jedynie zbiorem obrazów, lecz żywym organizmem, który nieustannie zmienia się wraz z ewolucją sztuki i społeczeństwa.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie dokładnie znajduje się Guggenheim Museum w Nowym Jorku?
Muzeum mieści się przy 1071 Fifth Avenue, na rogu East 89th Street, w północnej części tzw. Museum Mile na Manhattanie. Budynek stoi tuż przy wschodniej krawędzi Central Parku, dzięki czemu jest łatwo dostępny zarówno pieszo, jak i komunikacją miejską. Charakterystyczna, jasna, spiralna bryła wyróżnia się wśród sąsiednich kamienic, więc trudno ją przeoczyć podczas spaceru wzdłuż Piątej Alei.
Kiedy powstało muzeum i kto zaprojektował jego budynek?
Instytucja została założona w 1937 roku jako Fundacja Solomona R. Guggenheima, a od 1939 roku działała pod nazwą Museum of Non-Objective Painting. Obecna siedziba przy Piątej Alei została zaprojektowana przez Franka Lloyda Wrighta, jednego z najważniejszych architektów XX wieku. Budowę rozpoczęto w 1956 roku, a muzeum otwarto w 1959 roku, już po śmierci zarówno fundatora, jak i samego Wrighta.
Jakie najważniejsze dzieła sztuki można zobaczyć w Guggenheim Museum?
W kolekcji znajdują się kluczowe prace sztuki modernistycznej i współczesnej. Szczególnie rozbudowany jest zbiór dzieł Wassilego Kandinsky’ego, a także obrazy Picassa, Klee, Chagalla czy Mondriana. Silnie reprezentowany jest amerykański abstrakcyjny ekspresjonizm, z dziełami Pollocka, Rothki, Newmana czy de Kooninga. Oprócz tego muzeum posiada prace artystów konceptualnych, minimal art, pop-artu i sztuki instalacji oraz rosnącą kolekcję twórców spoza Europy i USA.
Czym architektura Guggenheima różni się od tradycyjnych muzeów?
Budynek Wrighta odrzuca klasyczny podział na prostokątne sale i korytarze. Zamiast tego oferuje spiralną rampę, wijącą się wokół centralnego atrium oświetlonego przeszkloną kopułą. Zwiedzający zwykle wjeżdżają windą na górę i schodzą w dół, oglądając dzieła w ciągłym ruchu. Taka organizacja przestrzeni tworzy płynne doświadczenie, w którym architektura, światło i sztuka są ze sobą organicznie powiązane, a perspektywa oglądania zmienia się z każdym krokiem.
Czy Guggenheim w Nowym Jorku ma swoje odpowiedniki w innych krajach?
Tak, muzeum jest częścią międzynarodowej sieci instytucji zarządzanych przez Guggenheim Foundation. Najbardziej znaną filią jest Guggenheim Bilbao w Hiszpanii, zaprojektowane przez Franka Gehry’ego i otwarte w 1997 roku. W przeszłości działało także Deutsche Guggenheim w Berlinie oraz oddział w nowojorskim SoHo. Sieć umożliwia wymianę kolekcji i wspólne projekty wystawiennicze, dzięki czemu publiczność w różnych krajach ma dostęp do szerokiego spektrum sztuki współczesnej.
Jak najlepiej zaplanować zwiedzanie Guggenheim Museum?
Najwygodniej zacząć od wjazdu windą na najwyższy poziom i powolnego schodzenia spiralną rampą, zatrzymując się przy interesujących dziełach i korzystając z opisów lub audioprzewodnika. Warto przeznaczyć co najmniej dwie–trzy godziny, aby obejrzeć zarówno ekspozycję na rampie, jak i boczne galerie. Przed wizytą dobrze jest sprawdzić aktualne wystawy na stronie muzeum, a na miejscu odwiedzić księgarnię oraz poświęcić chwilę na podziwianie samej architektury budynku.
