Kunsthaus Zürich to jedna z najważniejszych galerii sztuki w Szwajcarii oraz całej Europy, słynąca z wyjątkowo bogatej kolekcji malarstwa, rzeźby i sztuki współczesnej. Instytucja ta stanowi nie tylko muzeum, ale także żywe centrum kultury, badań i edukacji artystycznej. Jej zbiory obejmują zarówno klasyczne dzieła europejskie, jak i awangardowe prace XX oraz XXI wieku, a sama siedziba, rozbudowana w ostatnich latach o nowoczesne skrzydło, stała się ważnym punktem na architektonicznej mapie Zurychu.
Lokalizacja, architektura i historia Kunsthaus Zürich
Kunsthaus Zürich znajduje się w północno‑wschodniej części śródmieścia Zurychu, w dzielnicy Hochschulen, przy słynnym Heimplatz. To położenie sprawia, że galeria znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie innych kluczowych instytucji naukowych i kulturalnych miasta, jak Politechnika Federalna (ETH Zürich) czy Uniwersytet w Zurychu. Dobry dostęp komunikacyjny – liczne linie tramwajowe oraz bliskość głównych arterii – powoduje, że do Kunsthaus Zürich łatwo dotrzeć zarówno turystom, jak i mieszkańcom, co wzmacnia jej rolę jako centralnego miejsca spotkań ze **sztuką**.
Początki instytucji sięgają roku 1787, kiedy to powstało Zürcher Künstlergesellschaft – stowarzyszenie artystów i miłośników sztuki, które z czasem stało się fundamentem dzisiejszego Kunsthaus. Właściwa siedziba muzeum została otwarta w 1910 roku według projektu architekta Karla Mosera. Budynek ten, utrzymany w reprezentacyjnym, ale stonowanym stylu, łączy cechy klasycyzujące z nowoczesną funkcjonalnością początku XX wieku. Z czasem, wraz z rosnącą kolekcją i znaczeniem instytucji, obiekt był kilkukrotnie rozbudowywany, a kolejne skrzydła wprowadzały nowe rozwiązania przestrzenne oraz techniczne.
Najbardziej spektakularna zmiana nastąpiła w XXI wieku, kiedy podjęto decyzję o znaczącym powiększeniu przestrzeni wystawienniczej. Międzynarodowy konkurs architektoniczny wygrał słynny projektant David Chipperfield, znany z eleganckich, minimalistycznych realizacji dla muzeów na całym świecie. Nowe skrzydło Kunsthaus Zürich, otwarte dla publiczności w 2021 roku, znajduje się po przeciwnej stronie Heimplatz i jest połączone z historycznym budynkiem podziemnym przejściem. Ta koncepcja pozwoliła zachować integralność dawnych struktur, jednocześnie oferując ogromną, nowoczesną przestrzeń, spełniającą wszelkie standardy konserwatorskie i ekspozycyjne współczesnego muzealnictwa.
Architektura nowego skrzydła wyróżnia się prostotą bryły oraz rytmicznymi, pionowymi podziałami fasady. Surowość zewnętrznej formy równoważy subtelna gra światła wewnątrz budynku: szerokie okna i świetliki dachowe wprowadzają naturalne oświetlenie, a precyzyjnie zaprojektowane wnętrza sprzyjają kontemplacji dzieł. W ten sposób architektura nie dominuje nad sztuką, lecz staje się jej dyskretnym tłem. Połączenie klasycznego gmachu z nowym skrzydłem symbolizuje jednocześnie ciągłość i zmienność, będąc metaforą dialogu między tradycją a **nowoczesnością**.
W historii Kunsthaus Zürich szczególną rolę odgrywały również liczne darowizny i fundacje, które umożliwiły systematyczne powiększanie kolekcji. Zamożni obywatele Zurychu, kolekcjonerzy prywatni oraz sami artyści przekazywali muzeum dzieła, ufając, że w publicznej instytucji zostaną one odpowiednio zabezpieczone i udostępnione szerokiej publiczności. Dzięki temu Kunsthaus stało się miejscem, w którym spotykają się różne epoki, style i nowe kierunki twórczości, a jego zbiory dorównują prestiżem największym muzeom w Europie.
Zbiory i arcydzieła: od sztuki średniowiecznej po współczesność
Kunsthaus Zürich słynie z wyjątkowo bogatej i różnorodnej kolekcji, obejmującej dzieła od średniowiecza po najbardziej aktualne przejawy sztuki najnowszej. W odróżnieniu od wielu innych muzeów, które koncentrują się na jednym okresie lub regionie, Kunsthaus prezentuje wielowątkową narrację o rozwoju europejskiej i globalnej twórczości artystycznej. Dzięki temu odwiedzający może prześledzić ewolucję stylów, idei i technik, porównując dawne mistrzostwo rzemiosła z poszukiwaniami awangardy i eksperymentami współczesnych twórców.
Wśród najcenniejszych części kolekcji znajduje się malarstwo średniowieczne, w tym ołtarze oraz panele ilustrujące tematy religijne. Choć może ono wydawać się mniej spektakularne dla osób przyzwyczajonych do nowoczesnych obrazów, stanowi fundament dla zrozumienia późniejszej sztuki europejskiej. Z okresu renesansu i baroku zgromadzono dzieła artystów szwajcarskich i niemieckich, a także prace powstałe w kręgu włoskim i niderlandzkim. Obrazy te pokazują, jak idee humanizmu i zmieniające się realia społeczne wpływały na sposób przedstawiania człowieka, pejzażu i scen religijnych.
Szczególne znaczenie Kunsthaus Zürich zyskało jednak dzięki kolekcji sztuki XIX i XX wieku. W muzeum można podziwiać prace takich artystów, jak Ferdinand Hodler, jeden z najważniejszych szwajcarskich malarzy tego okresu, którego monumentalne kompozycje symbolistyczne i pejzaże alpejskie stały się ikoną narodowej tożsamości wizualnej. Obecność dzieł Hodlera w Kunsthaus pozwala prześledzić jego ewolucję od akademickiego realizmu do syntetycznych, pełnych ekspresji form, pokazując, jak artysta wypracował własny, rozpoznawalny język malarski.
Nie mniejszą sławę przyniosła galerii kolekcja dzieł impresjonistów i postimpresjonistów. Obok prac Claude’a Moneta, Edgara Degasa czy Camille’a Pissarra znajdują się obrazy Vincenta van Gogha oraz Paula Cézanne’a. Ich obecność świadczy o dalekosiężnych horyzontach kolekcjonerskich muzeum i umożliwia porównanie francuskich mistrzów z równoległymi zjawiskami rozwijającymi się w Szwajcarii i Niemczech. Zbiory te pokazują, jak impresjonizm, początkowo uznawany za rewolucję, stał się punktem odniesienia dla kolejnych generacji artystów oraz fundamentem narodzin modernizmu.
Kunsthaus Zürich posiada także jedną z największych na świecie kolekcji dzieł Alberta Giacomettiego. Ten pochodzący z kantonu Gryzonia rzeźbiarz i malarz zasłynął z ascetycznych, wydłużonych sylwetek ludzkich, które wydają się jednocześnie kruche i niezwykle intensywne. W zbiorach galerii znajdują się rzeźby, rysunki, obrazy i szkice, pozwalające prześledzić jego drogę twórczą od wczesnych eksperymentów surrealistycznych po charakterystyczne figury powojenne. Dzięki temu Kunsthaus stało się kluczowym miejscem dla badaczy zajmujących się twórczością Giacomettiego i jednym z najważniejszych punktów na mapie międzynarodowej rzeźby XX wieku.
Ogromnym atutem galerii jest również bogata kolekcja sztuki ekspresjonistycznej. Znajdują się tu prace takich artystów, jak Ernst Ludwig Kirchner, Emil Nolde czy Wassily Kandinsky, reprezentujących różne nurty niemieckiego i rosyjskiego ekspresjonizmu. Obrazy te, pełne intensywnych barw i zdeformowanych kształtów, wyrażają silne emocje i niepokoje epoki, a zarazem pokazują, jak artyści próbowali przekroczyć granice tradycyjnego przedstawienia. W połączeniu z dziełami kubistów i futuryzmu, kolekcja ta pozwala uzmysłowić sobie, jak gwałtowne i wielokierunkowe były przemiany w sztuce pierwszej połowy XX wieku.
Kunsthaus Zürich nie ogranicza się jednak do kanonu europejskiego modernizmu. Znaczną część kolekcji stanowią prace sztuki współczesnej, w tym instalacje, fotografie, wideo oraz dzieła konceptualne. Znajdziemy tu dzieła takich twórców jak Pipilotti Rist, Gerhard Richter czy Bruce Nauman. Ta część ekspozycji ukazuje, jak artyści mierzą się z tematami tożsamości, mediów, konsumpcji i globalnych przemian społecznych. Współczesne dzieła często angażują widza w sposób interaktywny, skłaniają do refleksji nad rolą obrazu w świecie zdominowanym przez technologię oraz nad społeczną odpowiedzialnością sztuki.
Znaczącą rolę w zasobach Kunsthaus odgrywa również grafika i rysunek. Gabinet grafiki przechowuje tysiące prac na papierze, w tym szkice projektowe, ryciny, litografie i fotografie, które z racji wrażliwości materiału prezentowane są rotacyjnie. Ta część zbiorów ma ogromne znaczenie dla badań nad procesem twórczym artystów; pokazuje, jak rozwijały się ich pomysły, zanim przybrały ostateczny kształt na płótnie czy w rzeźbie. Dla historyków sztuki i studentów to niezwykle cenne źródło wiedzy o warsztacie oraz ewolucji stylu poszczególnych twórców.
Warto również wspomnieć o licznych kolekcjach prywatnych, zdeponowanych czasowo lub przekazanych na stałe do Kunsthaus Zürich. Jedną z najbardziej znanych jest kolekcja Bührle, obejmująca wybitne dzieła impresjonistów i modernistów, w tym prace Moneta, Renoira czy van Gogha. Jej udostępnienie szerokiej publiczności wywołało wiele dyskusji na temat pochodzenia dzieł oraz ich historii w okresie II wojny światowej, co z kolei skłoniło muzeum do pogłębionych badań proweniencyjnych. Dzięki temu Kunsthaus stało się ważnym miejscem refleksji nad etycznymi aspektami kolekcjonowania i muzealnictwa oraz nad związkiem **sztuki** z historią polityczną.
Kunsthaus Zürich jako żywe centrum kultury, badań i edukacji
Rola Kunsthaus Zürich nie ogranicza się do przechowywania i prezentowania dzieł sztuki. Instytucja ta odgrywa kluczową funkcję jako aktywne centrum życia kulturalnego Zurychu oraz ważny ośrodek międzynarodowej współpracy naukowej. Regularnie odbywają się tu wystawy czasowe, które uzupełniają stałą kolekcję i wprowadzają nowe konteksty interpretacyjne. Kuratorzy zapraszają zarówno uznanych artystów światowych, jak i twórców lokalnych, tworząc przestrzeń dialogu między różnymi tradycjami oraz pokoleniami.
Wystawy czasowe często koncentrują się na konkretnych zagadnieniach tematycznych, takich jak przedstawienia natury, rola miasta w sztuce, czy wpływ mediów cyfrowych na praktyki artystyczne. Inne poświęcone są monograficznej prezentacji jednego twórcy lub grupy artystów. Takie projekty badawcze, przygotowywane we współpracy z uczelniami i innymi muzeami, prowadzą do powstawania obszernych katalogów oraz publikacji naukowych. Kunsthaus Zürich w ten sposób przyczynia się do rozwoju światowej **historiografii** sztuki, a zarazem upowszechnia wyniki badań w przystępnej formie dla szerokiej publiczności.
Dużą wagę przywiązuje się też do działalności edukacyjnej. Dla dzieci, młodzieży i dorosłych przygotowywane są liczne warsztaty, oprowadzania tematyczne i programy towarzyszące wystawom. Zajęcia te mają na celu nie tylko przekazanie wiedzy faktograficznej, lecz także rozwijanie umiejętności krytycznego myślenia, wrażliwości estetycznej i zdolności interpretacyjnych. Uczestnicy zachęcani są do zadawania pytań, formułowania własnych opinii oraz twórczych eksperymentów, na przykład poprzez tworzenie własnych rysunków, kolaży czy krótkich filmów inspirowanych oglądanymi dziełami.
Istotną część programu stanowią także wykłady, dyskusje panelowe i projekcje filmowe, podczas których artyści, krytycy i naukowcy podejmują aktualne tematy związane ze sztuką i kulturą. Wydarzenia te przyciągają zarówno specjalistów, jak i osoby spoza środowiska akademickiego, czyniąc z Kunsthaus miejsce żywej debaty publicznej. Poruszane są kwestie roli muzeów w społeczeństwie, wyzwań związanych z digitalizacją, zmian klimatycznych czy migracji, a sztuka staje się punktem wyjścia do rozmów o współczesnych problemach świata.
Kunsthaus Zürich odgrywa także ważną rolę w rozwoju lokalnej sceny artystycznej. Dzięki programom rezydencyjnym oraz współpracy z artystami mieszkającymi w Szwajcarii, muzeum wspiera tworzenie nowych projektów i umożliwia młodym twórcom prezentację ich prac w prestiżowej przestrzeni. Organizowane są konkursy, przeglądy dyplomowe oraz wystawy zbiorowe, które pozwalają odkrywać nowe talenty i budować mosty między instytucją muzealną a środowiskiem niezależnych galerii oraz pracowni artystycznych.
W ostatnich latach Kunsthaus intensywnie rozwija swoją obecność w przestrzeni cyfrowej. Cyfrowe katalogi zbiorów, wirtualne wycieczki po salach wystawowych oraz nagrania wykładów udostępniane online sprawiają, że zbiory muzeum są dostępne nie tylko dla tych, którzy mogą osobiście odwiedzić Zurych. Dzięki temu Kunsthaus staje się globalną platformą wymiany wiedzy o sztuce, a jednocześnie poszukuje nowych form kontaktu z publicznością. Digitalizacja stanowi też ważny element strategii ochrony dziedzictwa, umożliwiając tworzenie wysokiej jakości dokumentacji dzieł, co ma znaczenie dla badań, konserwacji i bezpieczeństwa zbiorów.
Muzeum szczególnie dba o odpowiednie warunki przechowywania i konserwacji swoich kolekcji. Zatrudnieni tu specjaliści prowadzą prace restauratorskie, badania nad materiałami i technikami artystycznymi oraz opracowują strategie zabezpieczania dzieł przed działaniem światła, wilgoci czy zanieczyszczeń. Rozbudowa o nowe skrzydło umożliwiła stworzenie nowoczesnych magazynów i pracowni, wyposażonych w precyzyjne systemy kontroli klimatu. To właśnie dzięki takim działaniom Kunsthaus może nie tylko prezentować imponujące zbiory, ale także zapewnić im długotrwałe przetrwanie.
Istotnym aspektem jest również program społeczny galerii. Kunsthaus Zürich realizuje różnorodne inicjatywy mające na celu zwiększenie dostępności do **kultury**: zniżkowe bilety dla młodzieży i seniorów, bezpłatne dni wstępu, a także projekty kierowane do osób z niepełnosprawnościami. Opracowywane są specjalne ścieżki zwiedzania z audiodeskrypcją, materiały w języku prostym oraz oprowadzania prowadzone w różnych językach, co odzwierciedla wielojęzyczny i wielokulturowy charakter współczesnej Szwajcarii. W ten sposób Kunsthaus dąży do tego, by sztuka była dostępna nie tylko dla wąskiej grupy znawców, lecz dla jak najszerszej publiczności.
Kunsthaus Zürich pozostaje więc nie tylko skarbcem dzieł, lecz przede wszystkim dynamiczną instytucją, która aktywnie uczestniczy w życiu miasta, wpływa na edukację estetyczną społeczeństwa i współtworzy międzynarodowy obieg idei artystycznych. Połączenie historycznego dziedzictwa, bogatej kolekcji i nowatorskich działań kuratorskich sprawia, że jest ono jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć rozwój **sztuki** od średniowiecza po najbardziej aktualne poszukiwania współczesności.
Praktyczne aspekty wizyty i znaczenie Kunsthaus Zürich dla miasta
Wizyta w Kunsthaus Zürich to nie tylko kontakt z wybitnymi dziełami, ale również doświadczenie dobrze zaprojektowanej przestrzeni publicznej, która łączy funkcje muzealne, edukacyjne i rekreacyjne. Zarówno historyczny budynek, jak i nowe skrzydło zostały tak zorganizowane, aby ułatwić orientację zwiedzającym: czytelne układy sal, wyraźne oznakowanie oraz przejrzyste informacje o wystawach pozwalają samodzielnie planować trasę zwiedzania. Wiele ekspozycji zaprojektowano tematycznie, a nie tylko chronologicznie, co sprzyja budowaniu własnych skojarzeń i interpretacji.
Na dziedzińcu oraz wokół muzeum znajdują się rzeźby plenerowe, dzięki którym już przed wejściem można zanurzyć się w sztuce. Otoczenie Kunsthaus to przyjazna przestrzeń miejska: ławki, zieleń i otwarty plac Heimplatz zachęcają do odpoczynku oraz nieformalnych spotkań. W słoneczne dni przed muzeum gromadzą się studenci z pobliskich uczelni, rodziny z dziećmi i turyści, czyniąc z tego miejsca naturalny punkt integracji. Muzealna kawiarnia i restauracja oferują widok na plac, a ich wnętrza łączą nowoczesny design z kameralną atmosferą, co sprawia, że jest to chętnie wybierane miejsce na rozmowy przy kawie czy spotkania biznesowe.
Dla osób planujących wizytę ważne są także praktyczne udogodnienia: szatnie, windy, wypożyczalnia audioprzewodników w kilku językach oraz sklep muzealny z bogatą ofertą albumów, katalogów i pamiątek. Sklep pełni również funkcję przedłużenia edukacji muzealnej – można w nim znaleźć specjalistyczne publikacje poświęcone poszczególnym artystom lub nurtom, jak również przystępne opracowania wprowadzające do historii **sztuki** dla młodszych odbiorców. Dzięki temu wizyta nie kończy się wraz z opuszczeniem sal wystawowych, lecz może stać się impulsem do dalszych poszukiwań.
Kunsthaus Zürich ma istotne znaczenie ekonomiczne i wizerunkowe dla miasta. Jest jednym z głównych magnesów turystycznych, przyciągając gości z całego świata, którzy często łączą wizytę w galerii z innymi atrakcjami Zurychu, takimi jak spacer nad jeziorem, zwiedzanie starego miasta czy wycieczki w okoliczne góry. Obecność tak prestiżowej instytucji wpływa też na rozwój lokalnych biznesów: hoteli, restauracji, księgarni oraz galerii prywatnych. Miasto, promując swój wizerunek jako europejskiej stolicy **kultury**, chętnie odwołuje się do Kunsthaus jako symbolu wysokiej jakości życia i otwartości na międzynarodową wymianę artystyczną.
Znaczenie społeczno‑kulturowe Kunsthaus przejawia się również w tym, że muzeum stale odnosi się do aktualnych debat dotyczących tożsamości, pamięci historycznej i etyki kolekcjonowania. Dyskusje wokół wspomnianej kolekcji Bührle czy badań proweniencyjnych nie są jedynie technicznymi kwestiami muzealniczymi, ale dotykają wrażliwych tematów związanych z historią nazizmu, konfiskatami dzieł sztuki oraz odpowiedzialnością instytucji publicznych. Kunsthaus, podejmując te wyzwania w sposób transparentny, staje się przestrzenią, w której społeczeństwo może wspólnie mierzyć się z trudną przeszłością.
Nie można również pominąć roli Kunsthaus w procesie budowania szwajcarskiej i zuryskiej tożsamości kulturowej. Muzeum świadomie podkreśla wkład miejscowych artystów w rozwój światowej **historii** sztuki, prezentując ich prace obok dzieł twórców międzynarodowych. Dzięki temu odwiedzający z kraju i zagranicy mogą dostrzec, że Szwajcaria nie jest jedynie krajem banków, zegarków i górskich krajobrazów, lecz także ważnym ośrodkiem twórczości artystycznej. Ta polityka ekspozycyjna przyczynia się do przewartościowania stereotypów i głębszego zrozumienia roli kultury w kształtowaniu wizerunku państwa.
Kunsthaus Zürich, łącząc funkcję muzeum, centrum badawczego i miejsca publicznych debat, wpisuje się w nowoczesny model instytucji kultury. Nie jest zbiorem zamkniętym w szklanej gablocie, lecz żywym organizmem, reagującym na zmiany społeczne, technologiczne i estetyczne. Rozbudowa o nowe skrzydło, rozwój programów edukacyjnych oraz zaangażowanie w badania nad pochodzeniem dzieł pokazują, że galeria stawia na długofalowe myślenie i odpowiedzialność wobec przyszłych pokoleń. Dla każdego, kto interesuje się sztuką – od początkującego odbiorcy po doświadczonego badacza – Kunsthaus Zürich stanowi miejsce, do którego warto wracać, odkrywając za każdym razem nowe perspektywy i znaczenia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie dokładnie znajduje się Kunsthaus Zürich i jak do niego dotrzeć?
Kunsthaus Zürich położone jest przy Heimplatz, w dzielnicy Hochschulen, na północny‑wschód od ścisłego centrum Zurychu. Do muzeum najłatwiej dojechać tramwajem – zatrzymują się tu m.in. linie kursujące z dworca głównego oraz z okolic jeziora. Z dworca kolejowego można także dojść pieszo w około 15–20 minut, spacerując przez starówkę i wspinając się łagodnie w kierunku kampusu uniwersyteckiego. Okolica jest dobrze oznakowana, a drogowskazy prowadzą bezpośrednio do wejścia głównego i nowego skrzydła.
Jakie są najważniejsze dzieła sztuki w kolekcji Kunsthaus Zürich?
Kolekcja Kunsthaus Zürich obejmuje szerokie spektrum dzieł, ale do najbardziej rozpoznawalnych należą prace Alberta Giacomettiego – zwłaszcza jego smukłe, ekspresyjne rzeźby – oraz obrazy Ferdinanda Hodlera, ikony szwajcarskiego modernizmu. Duże wrażenie robi także zestaw dzieł impresjonistów i postimpresjonistów, z obrazami Moneta, Renoira, van Gogha czy Cézanne’a. Ważną część stanowi ekspresjonizm niemiecki, reprezentowany przez Kirchnera i Noldego, a także bogata kolekcja sztuki współczesnej, w tym instalacje i wideo.
Czy Kunsthaus Zürich oferuje programy edukacyjne dla dzieci i młodzieży?
Tak, muzeum prowadzi rozbudowany program edukacyjny skierowany do różnych grup wiekowych. Dla dzieci organizowane są warsztaty plastyczne, podczas których uczestnicy poznają wybrane dzieła i tworzą własne prace, inspirowane oglądaną kolekcją. Młodzież może korzystać z oprowadzań tematycznych i projektów łączących sztukę z aktualnymi zagadnieniami społecznymi. Szkoły mają możliwość rezerwacji specjalnych lekcji muzealnych, dostosowanych do programu nauczania. Celem jest nie tylko przekaz wiedzy, lecz także rozwijanie kreatywności i swobodnego kontaktu ze sztuką.
Czym wyróżnia się nowe skrzydło Kunsthaus Zürich zaprojektowane przez Davida Chipperfielda?
Nowe skrzydło, otwarte w 2021 roku, znacząco powiększyło przestrzeń wystawienniczą muzeum i stało się ważnym elementem zuryskiego krajobrazu architektonicznego. Projekt Davida Chipperfielda charakteryzuje się prostą, monumentalną bryłą i powściągliwą fasadą, która harmonizuje z otoczeniem Heimplatz. Wnętrza zaprojektowano tak, aby zapewnić optymalne warunki ekspozycji: naturalne światło, elastyczne układy sal oraz nowoczesne systemy klimatyczne. Budynek połączono z historycznym gmacham podziemnym przejściem, tworząc funkcjonalną całość i symboliczny most między tradycją a nowoczesnością.
Czy Kunsthaus Zürich angażuje się w badania nad pochodzeniem dzieł sztuki (proweniencją)?
Tak, badania proweniencyjne stanowią ważny obszar działalności muzeum. Kunsthaus Zürich analizuje historię nabycia swoich zbiorów, zwłaszcza dzieł pochodzących z pierwszej połowy XX wieku, aby wyjaśnić ewentualne niejasności związane z okresem nazizmu i handlem sztuką skonfiskowaną właścicielom żydowskim. Przykładem jest praca nad udokumentowaniem kolekcji Bührle. Wyniki badań są publikowane i udostępniane publicznie, a muzeum prowadzi dialog z ekspertami oraz potomkami dawnych właścicieli, starając się działać w sposób przejrzysty i odpowiedzialny.
